بیماری‌های ریشه‌ای گیاهان گلخانه‌ای

توسط واحد آموزش (بروزرسانی: ۱۲ مرداد ۱۴۰۱)

دو علت عمده‌ی پوسیدگی ریشه‌ی محصولات گلحانه‌ای عبارتند از سم موجود در کود و قارچ‌های بیماری‌زا. در برخی موارد، سم کود باعث قرارگرفتن گیاه درمعرض بیماری می‌شود. تشخیص دقیق بیماری برای درمان مؤثر آن ضروریست.

عوامل نازیوا

عوامل نازیوای (بی‌جان) پوسیدگی ریشه عبارتند از میزان فراوان نمک‌ محلول، سموم آمونیاکی، و خفگی دراثر آبیاری بیش‌ازحد.

اکثر کودهای موجود در بازار به شکل نمک عرضه می‌شوند. وقتی نمک به‌طور بیش‌ازحد در محلول خاک جمع شود، ریشه‌ی گیاه را می‌خشکاند.

سموم آمونیاکی ممکن است پس از استفاده از کود حاوی اوره یا سولفات آمونیاک تشکیل شوند. بخاردهی1 به خاک ارگانیک، به‌ویژه خاکی که حاوی کود است، نیز ممکن است باعث افزایش میزان آمونیاک شود. تبدیل آمونیاک به نیترات توسط ریزجانداران خاک، که در محیط‌های بدون خاک تقریباً وجود ندارند، صورت می‌گیرد. عواملی که در این فرآیند تبدیل اخلال ایجاد می‌کنند عبارتند از برخی از آفت‌کش‌ها، خاک خیس و سرد، پ‌ِ هاش (ph) پایین، میزان بیش‌ازحد نمک‌های محلول و هوادهی نامناسب خاک.

اکسیژن بایستی به ریشه‌ها برسد، و درغیر اینصورت خفگی گیاه رخ خواهد داد. خاکی که از دانه‌های بسیار ریز2 تشکیل شده باشد فضای زیادی برای هواگیری نخواهد داشت. همچنین خاکی که از آب اشباع شده باشد نیز هوای زیادی جذب نمی‌کند. آب کپک‌های3 بیماری‌زای گیاهان در محیط‌های مرطوب رشد می‌کنند.

بیماری‌های ریشه‌ی گیاه که توسط قارچ‌ها یا جانداران شِبه‌قارچی ایجاد می‌شوند

پوسیدگی گسترده در ریشه موجب پژمردگی گیاه می‌شود، اما با بیرون‌آوردن گیاه و بررسی ریشه‌ی آن، می‌توان علائم بیماری را پیش از پژمردگی مشاهده کرد. ریشه‌های سالم اغلب سفید و محکم هستند؛ ریشه‌های پوسیده ممکن است به‌نظر خیس و یا سیاه‌شده باشند و به‌راحتی بین انگشتان لِه خواهند شد. برخی از قارچ‌هایی که در ریشه‌ی گیاهان می‌رویند ممکن است خود را به قسمت ساقه برسانند و موجب خورگی یا «سیاه‌پا»4 خواهند شد. قارچ و جانداران شبه‌قارچی متعددی می‌توانند سبب بروز بیماری در گیاهان گلخانه‌ای شوند که به چهار مورد از آنها در پایین اشاره خواهیم کرد.

تمام جاندارانی که در پایین ذکر شده‌اند در خاک زندگی می‌کنند و ساختارهایی برای بقایشان در خاک تشکیل می‌دهند تا بتوانند برای سال‌های زیادی در آن زنده بمانند. آنها همچنین می‌توانند در خاک و بقایای محصولات و گیاهان در گلخانه‌ها باقی بمانند.

پیتیوم5 یکی از شایع‌ترین عوامل بیماری‌زاییست که در ریشه‌ی گیاهان گلخانه‌ای یافت می‌شود و معمولاً به‌دلیل وجود میزان بیش‌ازحد موادمغذی یا سموم آمونیاکی به‌وجود می‌آید. این نوع قارچ‌ها شامل بیش از صد گونه‌ی مختلف است که ازلحاظ میزان مقاومتشان دربرابر قارچ‌کش‌ها و میزان آسیب‌رسانی‌شان به گیاه، تفاوت دارند. بسیاری از گونه‌های پیتیوم بُرد میزبانی وسیعی دارند و می‌توانند موجب بوته‌میری، پوسیدگی طوقه و پوسیدگی ریشه شوند. پیتیوم در محیط مرطوب و بارور رشد فراوانی دارد. بسیاری از پیتیوم‌ها دربرابر متالاکسی6 مقاومند.

فیتوفتورا7 عموماً نسبت به پیتیوم آسیب‌زایی بیشتری دارد، اما به‌ندرت روی می‌دهد. این قارچ اغلب موجب پوسیدگی طوقه و ریشه می‌شود، اما همچنین می‌تواند باعث زنگ‌زدگی برگ‌ها شود. فیتوفتورا، همانند پیتیوم، در محیط مرطوبی که از نیتروژن غنی شده باشد رشد می‌کند، اما برخلاف پیتیوم، گونه‌های فیتوفتورا خشن‌تر هستند و بُرد میزبانی مشخص و محدودتری دارند و کمتر در گلخانه‌ها مشاهده می‌شوند. علت اصلی بروز آن نیز مواد گیاهی8 است. رطوبت و باروری فراوانِ حاصل از نیتروژن دو شرط مهم برای بروز این قارچ هستند. این عامل بیماری بذرزی نیست و در بذرهایی که در بازار به‌فروش می‌روند وجود ندارد، و همچنین نمی‌تواند به‌راحتی در هوا پخش و به نواحی دورتر منتقل شود. ممکن است آبیاری با آب آلوده باعث شیوع و ورود این بیماری به نواحی جدید شود. بنابراین جلوگیری بهترین راه‌حل است، زیرا قارچ‌کش‌ها نمی‌توانند این قارچ را به‌طور کامل ازبین ببرند.

هر دو پیتیوم و فیتوفتورا زمانی به خطرناک‌ترین نقطه‌ی خود می‌رسند که رطوبت خاک فراوان است. آنها قارچ واقعی نیستند، بلکه درواقع گونه‌ای از اومیسِت9 (یا آب کپک) هستند و برخلاف قارچ‌های واقعی مانند ریزوکتونیا10 و تیلاویوپسیس،11 با قارچ‌کش‌های متفاوتی خنثی خواهند شد.

ریزوکتونیا همچنین عامل بیماری ریشه و طوقه است. قارچ ریزوکتونیا سولانی12 باعث بوته‌میری، پوسیدگی ریشه و طوقه، خورگی برگ‌ها و پوسیدگی ساقه‌ی بسیاری از محصولات گلخانه‌ای خواهد شد. برخلاف پیتیوم و فیتوفتورا، خاک خشک برای شیوع این بیماری مناسب است. به‌این‌دلیل، ریزوکتونیا در لایه‌ی بالایی خاک بیشتر بروز می‌یابد. این بیماری بیشتر در مراحل قلمه‌زنی و نشاکاری گیاه به مسئله‌ی قابل‌توجهی تبدیل می‌شود. وجود جراحت بر روی گیاه، که توسط حشرات یا ابزار کشاورزی ایجاد شده باشد، می‌تواند گیاه را در معرض این بیماری قرار دهد.

تیلاویوپسیس باسیکولا13 موجب پوسیدگی ریشه و ساقه می‌شود. این قارچ می‌تواند در خاک برای سال‌ها به‌شکل کلامیدوسپور14 باقی بماند. گیاه مبتلاشده رنگ سیاهی به‌ خود می‌گیرد که به همین علت به آن «پوسیدگی سیاه»15 گفته می‌شود. این قارچ بُرد میزبانی وسیعی میان گیاهان تزئینی و سبزیجات دارد، به‌ویژه گل بنفشه و اطلسی. پوسیدگی سیاه در خاک‌های سرد و مرطوب شدیدتر می‌شود. پ‌هاش قلیایی برای رشد تیلاویوپسیس مناسب است و با درنظرگرفتن مقاومت گیاه، می‌توان با نگه‌داشتن پ‌هاش خاک در حدود 5.5 از بروز آن جلوگیری کرد.

 

منشا عوامل بیماری‌زای ریشه

قارچ‌هایی که به سیستم ریشه گیاه حمله می‌کنند خود ساکنین طبیعی خاک هستند و بنابراین می‌توانند برای مدت نامعلومی در آن زنده بمانند. آنها به‌راحتی ازطریق دستان و ابزار آلوده به خاک در میان گیاهان منتقل شوند. عوامل بیماری‌زا همچنین ممکن است در بستر گلخانه‌ها وجود داشته باشند و به‌همین‌دلیل نباید نازل یا سر لوله را برای آبیاری بر روی زمین قرار داد و همیشه باید فاصله‌ای میانشان وجود داشته باشد. وقتی محیط بدونی خاکی را با خاک کشتزار می‌پوشانیم، بایستی توجه کنیم که عوامل بیماری‌زای گیاه، کِرم، حشرات و علف‌های هرز در آن رشد نکنند. دوددهی16 و بخاردهی برای زمین‌های بدون خاک توصیه نمی‌شوند، اما وقتی محیط بدون خاک به عوامل بیماری‌زای گیاه آلوده می‌شود، پوسیدگی ریشه می‌تواند به‌سرعت رخ دهد، زیرا میکروب دیگری در آن محیط وجود ندارد که مانع آن شود.17 پشه‌ریزه قارچی18 و شُر فلایز19 می‌توانند این عوامل بیماری‌زا را منتقل کنند.

مدیریت

مواد گیاهی دریافتی‌تان را به‌دقت بررسی کنید و به‌دنبال علائم و نشانه‌های بیماری بگردید. از آب وکود‌دادن بیش‌ازحد خودداری کنید. میزان پ‌هاش و ای‌سی (هدایت الکتریکی) خاک20 را در سطح مناسبی حفظ کنید. وجود حشرات و آفت را در گیاه کنترل کنید و علف‌های هرز داخل و خارج گلخانه را ازبین ببرید. گلخانه را ضدعفونی کنید. از گلدان‌ها برای بار دوم استفاده نکنید، و اگر هم مجبور به این کار شدید حتماً آنها را قبل از استفاده به‌خوبی با صابون و محلول وایتکس خانگی یا مواد شوینده‌ی مشابه بشویید. در همان مراحل ابتدایی کاشت، برای برخی از محصولات ممکن است به‌طور منظم به استفاده از قارچ‌کش نیاز پیدا کنید. برخی از برندهای قارچ‌کش، مانند هوریکِین21 یا بانروت،22 که ترکیب مناسبی از قارچ‌کش‌های مختلف را در خود دارند، کاربرد بیشتری نیز خواهند داشت.

1 Steaming

2 Very fine particles

3 Water molds

4 Black leg که میان حیوانات و انسان ها نیز نوعی بیماری محسوب می شود

5 Pythium

6 نوعی قارچ کش

7 در فارسی به آن گیاه کش گفته می شود اما در متن نام علمی آن به کار رفته است: phytophthora

8 Plant material

9 Oomycete

10 Rhizoctonia

11 Thielaviopsis

12 یا «سوختگی غلاف برنج»

13 Thielaviopsis basicola

14 Chlamydospore یک هاگ با دیواره های ضخیم، غیر برگریزان یا دائمی مانند هاگ خواب رونده تک سلولی در قارچ ها.

15 Black rot

16 Fumigation

17 یا با آن رقابت کند.

18 یا مگس قارچ

19 Shore flies معادلی برای این حشره در فارسی نیافتم

20 هدایت الکتریکی خاک نماینده میزان املاح هادی موجود در محلول خاک می‌باشد که یکی از اصلی‌ترین آنها نمک(کلرید سدیم) می‌باشد. به زبان ساده شوری خاک. معمولا تناسب ویژه ای با پی هاش خاک دارد هرچه خاک پی هاش بالاتر باشد (ایی سی) آن نیز زیادتر میشود و خاک به شوری میرود به میزان افزایش ویا کاهش پی هاش و ایی سی خاک آب کشاورزی نیز موثر است پس در نتیجه آب کشاورزی نیز باید آزمایش شود. منبع اینترنت

21 Hurricane

22 Banrot

این مطلب چقدر برای شما مفید بود؟

0 از 5 ستاره (0 رای)

بازگشت به بررسی کلی اخبار

دیدگاه‌ها

افزودن یک دیدگاه

جمع 7 و 7 برابر است با؟

مشترک خبرنامه وطن‌بیو شوید!

جمع 1 و 5 برابر است با؟