شوری خاک در کشاورزی گلخانه‌ای

علت های اصلی بروز شوری خاک در گلخانه

شوری ذاتی خاک

یکی از الزامات مهم قبل از احداث گلخانه، بررسی شرایط خاکی و آبی منطقه‌ی موردنظر است، چنانچه خاک یا آب محل احداث گلخانه متناسب با نوع گیاهان مورد نظر جهت کاشت در گلخانه نباشند به هیچ عنوان نسبت به احداث گلخانه اقدام نکنید. بارها شنیده شده است که بعضی از افراد چنین استنباط می‌کنند که با تعویض خاک این محل می‌توان این مشکل را برطرف کرد، این در حالی است که تجربه نشان داده است به دلیل تبادل یونی خاک‌ها باهم بعد از گذشت مدت زمان محدودی دوباره خاک تعویض شده نیز شور خواهد شد. البته می‌توان مشکل شوری آب که در نهایت به شوری خاک منجر خواهد شد را با دستگاه‌های آب شیرین‌کن برطرف کرد که در اینجا هم باید به صرفه‌ی اقتصادی این کار دقت کرد چرا که این کار بسیار هزینه‌بر خواهد بود.

استفاده زیاد و نامتناسب از کودهای شیمیائی

به دلیل:

  • عدم آشنائی دقیق از میزان کود مورد نیاز گیاه
  • بررسی نکردن شرایط محیطی مانند دمای خاک، طول روز، دمای هوا، آفتابی بودن یا نبودن
  • متناسب نکردن نوع کود مورد استفاده و مرحله‌ای از رشد که گیاه در آن قرار دارد (گیاه در مرحله‌ی رشد طولی، گلدهی و یا باردهی است)
  • استفاده از کودهائی با فرموله‌ی قدیمی با قدرت ماندگاری کم و جذب بسیار پایین

فقر مواد ارگانیک خاک

یکی از عمده‌ترین علل شوری خاک همین فقر مواد ارگانیک است، مواد ارگانیک موجود در خاک با ایجاد شرایط مناسب برای جذب مواد کودی به ریشه مهم‌ترین نقش را در پروسه‌ی جذب مواد بازی می‌کنند. این بدان معنی است که کمبود این مواد در خاک‌های زراعی بصورت مستقیم باعث شوری خاک خواهد شد. حداقل استاندارد مواد ارگانیک در خاک‌های زراعی 3% که متاسفانه که این رقم در خاک‌های زراعی ایران چیزی مابین 0.1 تا 0.01% بصورت میانگین است. واضح است که تا زمانی که این فقر شدید مواد ارگانیک در خاک برطرف نشود نمی‌توان با شوری خاک مقابله‌ی اساسی کرد.

تجمع پسماندهای کودی در خاک

یکی دیگر از دلایل مهم شوری خاک همین تجمع پسماندهای کودی در خاک است. به دلایلی که در بالا به آنها اشاره شد قسمت عمدۀ کودهای مورد استفاده به گیاه جذب نشده و این مواد کودی در خاک باقی می مانند، انباشت این مواد در خاک زراعی باعث برهم خوردن بالانس طبیعی خاک شده و روز به روز از خاصیت کشاورزی خاک کاسته شده و شورتر می کنند. به بیان ساده تر عامل اصلی شوری خاک همین پسماندهای کودی است که باعث افزایش Ec و pH شده و به بیان ساده  قدرت حاصلخیزی خاکها را  را روز به روز کمتر می کنند.

شوری آب مصرفی

اگر آب مورد استفاده در گلخانه شور باشد (Ec بالا) در میان مدت باعث شوری خاک زراعی نیز خواهد شد چرا که املاح موجود در آب به مرور زمان در خاک انباشت شده باعث شوری خاک خواهد شد. بهترین راه برای حل این مشکل استفاده از دستگاه آب شیرین کن است.

راه‌کارهای حل شوری خاک در کشت گلخانه‌ای

افزایش مواد ارگانیک در خاک با استفاده از کودهای طبیعی حاوی مواد ارگانیک

میزان مواد ارگانیک موجود در خاک رابطه مستقیم با میزان جذب مواد کودی در خاک دارد. طبق استانداردهای جهانی در خاک‌های زراعی حداقل باید 3% مواد ارگانیک موجود باشد که متاسفانه در خاک‌های زراعی ایران بطور میانگین این رقم چیزی مابین 0.1 تا 0.01 درصد می‌باشد. با توجه به این موضوع واضح است که عمده‌ی کودهای استفاده شده در خاک‌های زراعی ایران جذب نخواهد شد.

در کشاورزی سنتی برای افزایش مواد ارگانیک خاک یا تقویت مواد ارگانیک موجود در خاک از کودهای دامی یا مرغی خشک شده استفاده می شد. در حال حاضر به دلیل افزایش خیلی زیاد سطح زیر کشت، کمبود کودهای دامی و یا مناسب نبودن این کودها (مثلاً تر بودن این کودها) از یک طرف و بالا رفتن سطح نیاز به مواد ارگانیک از طرف دیگر عملاً این کودها را از رده خارج کرده و نمی‌توان از این کودهای دامی آنچنانچه باید و شاید در تامین مواد ارگانیک یا تقویت آنها در خاک بهره بود.

بهترین کار برای رفع این مشکل استفاده از کودهای حاوی مواد ارگانیک است. در حال حاضر با توجه به پیشرفت‌های فراوان صنعت تولید کودهای کشاورزی در جهان، کودهایی وجود دارند که در ساختار خود حاوی مواد ارگانیک مورد نیاز برای خاک‌های زراعی هستند. این کودها عمدتاً از منابع گیاهی (یا معدنی) استحصال شده و بیشترین کارائی را در از بین بردن شوری خاک‌های زراعی دارا هستند. از محصولات ما می‌توان به کودهای فولویکول، بیوهیومات ۳۰، بیوتچ و بیوپاور اشاره کرد که در بخش محصولات نحوه‌ی استفاده مفصلاً به هریک از این کودها و پرداخته شده است.

مدیریت میزان کود استفاده شده با توجه به شرایط کشت و محیط

سطح ریشه گیاه، دمای خاک، فصل، جنس خاک، میزان مواد ارگانیک، نوع گیاه و ... همه و همه تعیین‌کننده‌ی میزان نیاز کودی یک کشت است. نیاز کودی کشت خیار با نیاز کودی بادمجان کاملاً متفاوت است. کشاورزان عزیز باید اطلاعات کافی در مورد نیاز کودی هر کشت از یک طرف و میزان جذب مواد کودی ارائه شده به خاک از طرف دیگر توجه داشته باشد تا از تجمع پسماندهای کودی جلوگیری شود. مثلاً در کشت گلخانه‌ای خیار نیاز کودی در کشت بهاره با کاشت پائیزه کاملاً متفاوت است، چرا که طول روز، دمای خاک، سطح ریشه، توان تولید گیاه و ... خیلی باهم متفاوتند.

یکی از بهترین کارها برای ایجاد بالانس بین نیاز کودی کشت و مقدار کود ارائه شده استفاده از تجهیزات آزمایشگاهی برای مشخص کردن میزان قابل جذب بودن مواد اطراف ریشه است. در این روش به کمک تجهیزات تخصصی مقدار مواد کودی موجود در اطراف ریشه نمونه‌برداری شده سپس آنالیز شده و مقدار کودهای قابل جذب برای ریشه مشخص می‌گردد. روش دیگر اخذ اطلاعات نیاز کودی از شرکت‌های تولیدکننده‌ی بذرها است. شرکت‌های تولیدکننده‌ی مادر بهترین منبع برای اخذ این اطلاعات هستند چرا که با تمامی احتیاجات کودی بذر آشنائی دارند. نکته‌ای که باید دقت کرد میزان قابل جذب بودن مواد کودی ارائه شده به گیاه است چرا که میزان کود استفاده شده با میزان قابل جذب متفاوت است.

استفاده از کودهای مدرن با قابلیت جذب بالا و عدم ایجاد پسماند یا حداقل پسماند

متاسفانه عمده‌ی کودهای استفاده شده در کشور از تکنولوژی تولید بسیار پائین برخوردار هستند. کودهائی مثل اوره، منوآمونیوم فسفات، دی آمونیوم فسفات و ... که در ایران به عنوان ماده‌ی کودی استفاده می‌شود، در حال حاضر در کشورهای مدرن کشاورزی به هیچ عنوان استفاده نمی شوند چرا که این کودها اصولاً قدرت ماندگاری و جذب بسیار پائین داشته و در مدت زمان بسیار کوتاهی از دسترس گیاه خارج شده و به مواد غیرقابل جذب در خاک تبدیل می‌شوند. استفاده از این مواد به عنوان کود یکی از عمده‌ترین دلایل شوری خاک‌های زراعی، کاهش میزان باردهی، کاهش ارزش غذائی محصولات کشاورزی، افزایش روزافزون بیمارهای خاص (انواع سرطان‌ها) و ... است.
محاسن کودهای مدرن در مقایسه با کودهای مورد استفاده‌ی موجود:

  1. تامین چند عنصر بصورت یکجا (نظریه‌ی بشکه آب)
  2. امکان ماندگاری بالا بصورت قابل جذب در اطراف ریشه
  3. امکان جذب بالا از طریق ریشه
  4. امکان محلول پاشی

محصولات مرتبط با شوری خاک